Thực trạng này, kết hợp cùng những nỗ lực cải thiện các chỉ tiêu môi trường và sửa đổi pháp luật về tài nguyên, biến đổi khí hậu, đang đặt ra yêu cầu cấp bách về một cuộc tái cơ cấu sâu rộng, chuyển đổi từ tư duy chạy theo sản lượng sang tối ưu hóa chuỗi giá trị gia tăng.
Số liệu thống kê chi tiết cho thấy sự phục hồi mạnh mẽ trong tháng 3 với kim ngạch ước đạt 6,02 tỷ USD, bứt phá gần 48% so với tháng trước đó.
3 tháng đầu năm, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam đạt 16,69 tỷ USD, tăng 5,9%
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết: “Trong bối cảnh nhiều khó khăn, nông nghiệp vẫn là trụ đỡ của nền kinh tế. Tuy nhiên, một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực như cà phê đang chịu áp lực giảm giá, đòi hỏi phải có giải pháp điều hành linh hoạt trong thời gian tới. Ngược lại, thủy sản tiếp tục duy trì tăng trưởng 13,3%, trong khi chăn nuôi được kỳ vọng đạt quy mô gần 800 triệu USD trong năm 2026 và hướng tới mốc 1 tỷ USD vào năm 2027”.
Điểm nhấn đáng chú ý nhất trong bức tranh quý I chính là cuộc đổi ngôi ngoạn mục trên bản đồ thị trường. Khu vực châu Á vươn lên dẫn dắt với 45,1% thị phần, trong khi châu Mỹ và châu Phi lại chứng kiến sự sụt giảm đáng kể. Cụ thể, Trung Quốc đã chính thức vượt qua Hoa Kỳ để trở thành đối tác nhập khẩu nông sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm tới 22,1% thị phần với tốc độ tăng trưởng vọt lên 37,6%. Ở chiều ngược lại, thị trường Hoa Kỳ thu hẹp tỷ trọng xuống còn 18,3%, phản ánh sự dịch chuyển dòng chảy thương mại và những đòi hỏi ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng trên thế giới.
Nghịch lý xuất khẩu bộc lộ rõ nét nhất ở những mặt hàng nông sản chủ lực từng là niềm tự hào của Việt Nam. Điển hình như cà phê, mặc dù khối lượng xuất sang các thị trường lớn như Đức, Italia hay Tây Ban Nha tăng tới 12,6%, nhưng dòng tiền thu về lại ngậm ngùi giảm 6,4%. Cú sốc này bắt nguồn từ việc giá xuất khẩu bình quân của cà phê chỉ đạt khoảng 4.697 USD/tấn, bốc hơi gần 17% giá trị so với cùng kỳ năm ngoái. Kịch bản tương tự cũng lặp lại với hạt gạo khi khối lượng duy trì đà đi ngang nhưng giá trị kim ngạch lại sụt giảm 7,8% do giá bình quân giảm 8%. Ngay cả những mặt hàng ghi nhận sự khởi sắc về lượng như cao su hay hạt tiêu cũng không thoát khỏi vòng xoáy ép giá, buộc các doanh nghiệp phải đối diện với bài toán biên lợi nhuận bị thu hẹp nghiêm trọng.
Nghịch lý xuất khẩu bộc lộ rõ nét nhất ở những mặt hàng nông sản chủ lực từng là niềm tự hào của Việt Nam
Mặc dù vậy, bức tranh chung không hoàn toàn là những gam màu trầm. Ngành thủy sản và chăn nuôi đang vươn lên mạnh mẽ, trở thành những điểm tựa tăng trưởng mới. Kim ngạch thủy sản cán mốc 2,62 tỷ USD, tăng 13,3%, với sức hút tiêu thụ khổng lồ từ thị trường Trung Quốc. Ấn tượng không kém là lĩnh vực chăn nuôi với tốc độ tăng trưởng vọt lên 54,3%, mở ra kỳ vọng chạm ngưỡng quy mô 800 triệu USD trong năm nay và tự tin hướng tới cột mốc tỷ đô vào năm 2027. Nhóm hàng rau quả cũng tiếp tục thăng hoa với mức tăng 32,1%. Trái ngược với sự sôi động đó, ngành lâm sản và đồ gỗ lại đang trải qua giai đoạn chật vật khi kim ngạch suy giảm 3,5%, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự chững lại của thị trường Hoa Kỳ, buộc các doanh nghiệp phải cấp bách chuyển hướng sang thị trường tỷ dân và Nhật Bản để giải tỏa áp lực.
Tổng kết quý I/2026, Bộ Nông nghiêp và Môi trường cho biết cán cân thương mại ngành nông, lâm, thủy sản vẫn ghi nhận mức thặng dư ấn tượng 4,78 tỷ USD, tăng 12% so với cùng kỳ.
Thế nhưng, thực tế này vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro và chưa thực sự bền vững. Khi nền nông nghiệp phải đối diện với "áp lực kép" từ sự cạnh tranh khốc liệt và biến động giá cả toàn cầu, lối đi duy nhất là từ bỏ sự phụ thuộc vào sản lượng thô và một vài thị trường đơn lẻ.
Việc khai thác tối đa các Hiệp định thương mại tự do, đẩy mạnh khâu chế biến sâu, tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn chất lượng và chủ động dự báo thị trường chính là những "chìa khóa" sống còn. Chỉ khi kiến tạo được một hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp linh hoạt, Việt Nam mới thực sự làm chủ được luật chơi và bảo vệ tối đa thành quả lao động trên thương trường quốc tế.
Lam Giang - Bảo Loan