Bước đột phá trong hiện đại hóa hải quan
Trong bối cảnh lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu biên giới đất liền không ngừng tăng cao, nguy cơ ùn tắc vào các đợt cao điểm thu hoạch nông sản luôn là bài toán lớn đối với cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp. Nhằm tháo gỡ nút thắt này, Chính phủ đã phê duyệt chủ trương triển khai thí điểm mô hình cửa khẩu thông minh. Để cụ thể hóa chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 128/2026/TT-BTC, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho công tác kiểm tra, giám sát hải quan trong môi trường vận hành hoàn toàn mới.
Thông tư này được xây dựng trên nền tảng cụ thể hóa Luật Hải quan số 54/2014/QH13, các Nghị định sửa đổi, bổ sung về thủ tục hải quan theo Nghị định 167/2025/NĐ-CP, Cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN theo Nghị định 336/2026/NĐ-CP, cùng hệ thống quy định về kết nối, chia sẻ dữ liệu số trong giao dịch điện tử của cơ quan nhà nước.
Đối tượng áp dụng của Thông tư bao gồm các tổ chức, cá nhân xuất nhập khẩu hàng hóa, doanh nghiệp quản lý vận hành cửa khẩu thông minh, cơ quan và công chức hải quan, cùng các bên liên quan trực tiếp đến việc điều khiển phương tiện vận tải không người lái và giao nhận hàng hóa qua biên giới. Việc xác định rõ phạm vi và đối tượng ngay từ đầu giúp bảo đảm tính minh bạch, nhất quán trong quá trình thực thi.
Thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái – Đông Hưng. Ảnh: Giang Nam
Điểm tựa pháp lý quan trọng nhất của Thông tư 128/2026/TT-BTC là lần đầu tiên chính thức định danh và quy định cơ chế quản lý đối với phương tiện vận tải thông minh không người lái. Đây là các dòng xe cơ giới được trang bị công nghệ tự động hóa một phần hoặc toàn bộ trong việc điều khiển, xác định lộ trình và xử lý tình huống giao thông đường bộ để vận chuyển container qua lại giữa hai bờ biên giới. Sự xuất hiện của phương tiện tự hành này giúp loại bỏ sự phụ thuộc vào tài xế đường dài tại khu vực biên giới, tối ưu hóa năng lực vận chuyển liên tục và giảm thiểu rủi ro phát sinh từ các yếu tố con người.
Quy hoạch hạ tầng và chuẩn hóa quy trình tự động hóa
Để đáp ứng yêu cầu kiểm tra, giám sát của cơ quan hải quan trong mô hình mới, Thông tư 128/2026/TT-BTC quy định cụ thể về cấu trúc không gian không thể tách rời của khu vực cửa khẩu thông minh Việt Nam. Ranh giới địa lý của cửa khẩu được xác định rõ ràng, chia thành các phân khu chức năng chuyên biệt bao gồm khu vực tập kết hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu riêng biệt, khu vực kiểm tra thực tế hàng hóa, khu vực kiểm tra bằng máy soi container, khu vực nâng hạ container tự động, tuyến đường vận chuyển dành riêng cho xe không người lái và trung tâm điều khiển vận hành tích hợp dữ liệu thông tin toàn cửa khẩu.
Toàn bộ khu vực cửa khẩu thông minh phải tuân thủ chuẩn mực kỹ thuật cao về hạ tầng công nghệ. Hệ thống camera thông minh nhận diện biển số và mã container, barie điện tử tự động, cân điện tử và camera giám sát góc rộng phải được kết nối trực tiếp với Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan.
Đối với phương tiện không người lái, xe khi vào hoặc ra cửa khẩu không phải làm thủ tục hải quan xuất nhập cảnh truyền thống mà doanh nghiệp vận hành chỉ cần gửi danh sách phương tiện lần đầu lên Cổng thông tin một cửa quốc gia, với thời gian lưu giữ phương tiện tạm xuất hoặc tạm nhập trong khu vực cửa khẩu không quá 48 giờ.
Đối với luồng hàng xuất khẩu, doanh nghiệp khai báo trước thông tin xe nội địa và số tờ khai hải quan. Khi xe chở hàng đến cổng cửa khẩu, hệ thống nhận diện camera tự động đối chiếu dữ liệu. Nếu khớp đúng, barie tự động mở cho xe vào khu vực nâng hạ tự động. Tại đây, cẩu tự động chuyển container sang xe không người lái để thực xuất sang phía Trung Quốc và tự động xác nhận hàng qua khu vực giám sát.
Đối với luồng hàng nhập khẩu, trên cơ sở dữ liệu hàng hóa do Hải quan Trung Quốc hoặc doanh nghiệp vận hành gửi trước qua Cổng một cửa quốc gia, Hải quan Việt Nam thực hiện phân tích đánh giá rủi ro từ sớm. Khi xe không người lái chở container qua cổng nhập, hệ thống tự động ghi nhận hàng đến. Container được cẩu tự động sang xe nội địa hoặc chuyển về khu vực tập kết chờ làm thủ tục thông quan.
Thông tư cũng quy định rõ thời hạn lưu giữ hàng hóa nhập khẩu tại khu vực cửa khẩu thông minh là 30 ngày kể từ ngày đến cửa khẩu. Việc áp dụng quản lý rủi ro xuyên suốt giúp lực lượng hải quan chủ động phát hiện các dấu hiệu vi phạm, buôn lậu để tạm dừng đưa hàng qua khu vực giám sát và tiến hành kiểm tra thực tế kịp thời.
Nền tảng cho bứt phá thương mại biên giới
Một khung pháp lý hoàn chỉnh không thể thiếu các quy định phân định trách nhiệm rõ ràng giữa cơ quan nhà nước và doanh nghiệp, cùng các kịch bản dự phòng rủi ro kỹ thuật. Về phía cơ quan Hải quan, Cục Hải quan có trách nhiệm cấp mã địa điểm lưu kho hàng chờ thông quan, triển khai nâng cấp Cổng thông tin một cửa quốc gia để chia sẻ dữ liệu tờ khai trực tiếp với Tổng cục Hải quan Trung Quốc theo Thỏa thuận hợp tác song phương. Lực lượng Hải quan trực tiếp tại cửa khẩu chịu trách nhiệm hướng dẫn doanh nghiệp, chủ trì phối hợp với các lực lượng chức năng biên giới để xử lý vướng mắc phát sinh trong quá trình vận hành.
Về phía doanh nghiệp quản lý vận hành, doanh nghiệp có nghĩa vụ đầu tư, xây dựng hệ thống công nghệ thông tin đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thông tin mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời kết nối dữ liệu thời gian thực với cơ quan hải quan và đối tác phía Trung Quốc. Doanh nghiệp cũng có trách nhiệm kết nối hệ thống dữ liệu phục vụ thu phí sử dụng công trình hạ tầng, dịch vụ tiện ích công cộng theo quy định của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.
Nhằm bảo đảm luồng logistics không bị nghẽn mạch khi gặp sự cố kỹ thuật, Thông tư 128/2026/TT-BTC đã dự phòng chi tiết các kịch bản ứng phó. Khi hệ thống vận hành của doanh nghiệp gặp sự cố, doanh nghiệp lập tức thông báo cho Hải quan để chuyển sang cơ chế kiểm tra, giám sát trực tiếp tạm thời. Trường hợp hệ thống xử lý dữ liệu hải quan gặp sự cố, cơ quan Hải quan thực hiện xác nhận lô hàng đủ điều kiện qua khu vực giám sát bằng chứng từ bản giấy. Nếu phương tiện không người lái gặp sự cố, doanh nghiệp báo cáo Hải quan để tiến hành sửa chữa tại chỗ hoặc trục vớt, vận chuyển trả về phía Trung Quốc.
Việc ban hành Thông tư 128/2026/TT-BTC đánh dấu một cột mốc quan trọng trong tiến trình cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số của ngành Tài chính nói chung, ngành Hải quan nói riêng. Việc chuyển đổi từ phương thức quản lý thủ công, dựa trên sự kiểm soát trực tiếp của con người sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa không chỉ giúp giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu, mà còn tăng năng lực thông quan lên gấp nhiều lần.
Sự hoàn thiện của hành lang pháp lý này chính là chiếc chìa khóa mở ra kỷ nguyên mới cho thương mại biên giới, nơi dòng chảy hàng hóa được lưu thông an toàn, nhanh chóng và hiệu quả, góp phần thúc đẩy kinh tế đối ngoại và khẳng định vị thế chủ động hội nhập của Việt Nam.
Giang Nam