Trước diễn biến xung đột địa chính trị leo thang tại Trung Đông, đặc biệt là những rủi ro liên quan đến gián đoạn tuyến vận tải chiến lược như eo biển Hormuz, chuỗi cung ứng toàn cầu đang chịu sức ép lớn chưa từng có. Giá năng lượng tăng, chi phí logistics leo thang, thời gian vận chuyển kéo dài,… tất cả đang tạo ra một cú sốc chi phí lan rộng, buộc doanh nghiệp và cơ quan quản lý phải thích ứng trong trạng thái hoàn toàn mới.
Ở tuyến đầu của dòng chảy thương mại, hải quan đang đối mặt với một bài toán khó. Sao cho vừa phải tăng tốc thông quan để hỗ trợ doanh nghiệp, vừa phải siết chặt kiểm soát nhằm ngăn ngừa rủi ro gian lận thương mại đang có xu hướng gia tăng.
Theo ông Nguyễn Phi Lân, Vụ trưởng Vụ Dự báo, Thống kê Ngân hàng Nhà nước, rủi ro lớn nhất hiện nay là khả năng gián đoạn nguồn cung năng lượng và vận tải quốc tế, kéo theo chi phí sản xuất và logistics tăng mạnh, gây áp lực lên lạm phát và hoạt động thương mại. Các thị trường tài chính trở nên nhạy cảm hơn, dòng vốn có xu hướng dịch chuyển sang tài sản an toàn như USD, từ đó làm gia tăng biến động tỷ giá và chi phí vốn tại các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam.
Tại thị trường trong nước, tác động đã hiện hữu rõ nét. Theo ông Nguyễn Thành Nam, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cước vận tải quốc tế đã tăng 20–35%, trong khi chi phí vận chuyển nội địa cũng tăng 15–20% chỉ trong nửa đầu tháng 3. Không chỉ vậy, phí bảo hiểm hàng hóa tăng mạnh, tình trạng thiếu container và phải đi đường vòng khiến thời gian giao hàng kéo dài, làm đội chi phí đầu vào của doanh nghiệp.
Những biến động này không chỉ làm gián đoạn chuỗi cung ứng mà còn tạo ra áp lực lớn lên hoạt động thông quan, khi lượng hàng hóa bị dồn ứ, thay đổi tuyến vận chuyển và phân tán qua nhiều cửa khẩu khác nhau.
Trước tình hình đó, yêu cầu đối với hệ thống hải quan ngày càng khắt khe. Một mặt, doanh nghiệp cần được hỗ trợ thông quan nhanh để giảm chi phí lưu kho, tránh đứt gãy dòng tiền. Mặt khác, rủi ro gian lận thương mại gia tăng buộc cơ quan quản lý phải kiểm soát chặt chẽ hơn.
Thực tế cho thấy, khi chi phí logistics tăng cao, nhiều doanh nghiệp có xu hướng tìm cách tối ưu chi phí bằng các biện pháp không chính thống như khai sai mã hàng, khai thấp giá trị hàng hóa hoặc điều chỉnh chứng từ để giảm thuế, phí.
Đây là hệ quả tất yếu của áp lực chi phí. Theo ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM chia sẻ: “Doanh nghiệp hiện không thiếu đơn hàng, nhưng đang đối mặt với cú sốc chi phí rất lớn từ logistics và nguyên vật liệu. Khi giá bán chưa thể tăng tương ứng, áp lực lên biên lợi nhuận là cực kỳ lớn”.
Giữa những biến động về nguy cơ gian lận thương mại tại cửa khẩu có xu hướng gia tăng, điều này đặt ra thách thức không nhỏ cho cơ quan hải quan trong việc cân bằng giữa hai mục tiêu, đó là tạo thuận lợi thương mại và bảo đảm kỷ cương thị trường.
Trong xu thế đó, hành vi “lách luật” có thể xuất hiện như một phản ứng ngắn hạn của doanh nghiệp nhằm giảm chi phí. Tuy nhiên, điều này lại làm gia tăng rủi ro hệ thống, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh chung.
TS Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế TP.HCM, cho rằng trong một thế giới đầy biến động, rủi ro không còn là yếu tố ngoại lai mà đã trở thành một phần cấu thành của hoạt động kinh doanh. Doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy tối ưu chi phí sang quản trị rủi ro. Nếu không, những giải pháp ngắn hạn như gian lận thương mại có thể gây hậu quả lớn hơn trong dài hạn.
Trước áp lực gia tăng, cơ quan quản lý đang phải điều chỉnh cách tiếp cận. Thay vì chỉ tập trung vào kiểm tra thủ công, xu hướng là tăng cường ứng dụng công nghệ, số hóa quy trình và quản lý rủi ro theo dữ liệu.
Ngân hàng Nhà nước cũng cho biết sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số trong hệ thống tài chính – ngân hàng, đồng thời tăng tính minh bạch thông tin để ổn định tâm lý thị trường. Đây cũng là hướng đi cần thiết đối với lĩnh vực hải quan nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát mà không làm chậm dòng chảy hàng hóa.
Ở góc độ doanh nghiệp, việc tuân thủ quy định và nâng cao năng lực quản trị đang trở thành yêu cầu bắt buộc. Theo bà Nguyễn Cẩm Trang, Phó Cục trưởng Cục Xuất Nhập khẩu (Bộ Công Thương), đa dạng hóa thị trường và nâng cấp chuỗi cung ứng là hai trụ cột quan trọng giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc và hạn chế rủi ro.
“Việc nắm rõ quy định, tiêu chuẩn của thị trường và chủ động xây dựng phương án thay thế nguồn cung sẽ giúp doanh nghiệp không bị động trước các cú sốc”, bà Trang cho biết.
Các chuyên gia đều chung nhận định rằng, những biến động hiện nay không mang tính ngắn hạn mà đang dần trở thành “trạng thái bình thường mới” của kinh tế toàn cầu. Điều này đòi hỏi không chỉ doanh nghiệp mà cả hệ thống quản lý phải tái cấu trúc toàn diện.
Từ đó, vai trò của hải quan không chỉ dừng lại ở kiểm soát mà còn là điểm tựa giúp duy trì dòng chảy thương mại. Việc xây dựng một hệ thống hải quan hiện đại, minh bạch, vừa nhanh vừa chặt sẽ là yếu tố then chốt để bảo đảm ổn định kinh tế trong giai đoạn nhiều biến động.
Áp lực từ chi phí logistics và biến động toàn cầu đang đặt hệ thống hải quan vào một thế khó chưa từng có. Nhưng cũng chính trong áp lực đó, yêu cầu cải cách, số hóa và nâng cao năng lực quản lý trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Trong cuộc chơi mới, tốc độ thôi là chưa đủ. Điều thị trường cần là một hệ thống thông quan nhanh chóng, minh bạch và đáng tin cậy, nơi vừa hỗ trợ doanh nghiệp vượt khó, vừa bảo vệ kỷ cương thương mại trong một thế giới ngày càng nhiều rủi ro.
Lam Giang - Hà Chi