Trong bối cảnh xuất nhập khẩu tiếp tục là động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế, đồng thời thương mại biên giới ngày càng đóng vai trò thiết yếu đối với phát triển vùng biên, Thông tư 121 có thể xem là một cú hích chính sách kịp thời, nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và tạo dư địa cho hoạt động giao thương vận hành thông suốt hơn.
Từ “hồ sơ giấy” sang “dữ liệu số”: thay đổi nền tảng quản lý hải quan
Điểm đột phá lớn nhất của Thông tư 121 nằm ở việc chuyển trọng tâm quản lý từ hồ sơ giấy sang dữ liệu điện tử. Nếu như trước đây, dù đã áp dụng thủ tục hải quan điện tử, nhưng nhiều khâu vẫn phụ thuộc vào chứng từ giấy, thì nay, việc số hóa toàn bộ hồ sơ hải quan dưới dạng chỉ tiêu thông tin điện tử đã được quy định rõ ràng.
Nhờ số hóa và đơn giản hóa, doanh nghiệp không còn lệ thuộc hồ sơ giấy phức tạp; thay vào đó là quy trình điện tử đồng bộ, minh bạch, rút ngắn đáng kể thời gian thông quan và giảm rủi ro trong hoạt động. (Ảnh VGP)
Cách tiếp cận này mang ý nghĩa chính sách sâu sắc. Một mặt, nó giúp cắt giảm đáng kể thời gian và chi phí thực hiện thủ tục cho doanh nghiệp – yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất nhập khẩu. Mặt khác, việc dữ liệu được tập trung, chuẩn hóa và lưu trữ trên hệ thống điện tử cho phép cơ quan hải quan nâng cao năng lực phân tích, quản lý rủi ro và giám sát tuân thủ, thay vì kiểm soát thủ công theo từng bộ hồ sơ rời rạc.
Việc Thông tư 121 không còn nhấn mạnh khái niệm “bản chính”, “bản chụp”, mà chỉ quy định thành phần hồ sơ, cho thấy tư duy quản lý đã chuyển từ hình thức sang nội dung, từ giấy tờ sang trách nhiệm pháp lý của người khai hải quan. Doanh nghiệp được trao quyền chủ động nhiều hơn, nhưng đồng thời cũng phải tự chịu trách nhiệm cao hơn về tính chính xác, trung thực của dữ liệu đã khai báo.
Cắt giảm thủ tục – phân cấp mạnh hơn: giảm “độ trễ” của xuất nhập khẩu
Một điểm đáng chú ý khác của Thông tư 121 là việc điều chỉnh các thủ tục vốn gây nhiều vướng mắc trong thực tiễn, như khai bổ sung, đưa hàng về bảo quản, kiểm tra chuyên ngành. Việc cắt giảm số lượng chứng từ, đơn giản hóa hồ sơ và làm rõ thẩm quyền xử lý đã góp phần giảm đáng kể “độ trễ” trong thông quan hàng hóa.
Dưới góc độ chính sách, đây là bước đi phù hợp với yêu cầu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực thực thi, nhất là trong bối cảnh ngành Hải quan đang tổ chức lại theo mô hình mới. Phân cấp – phân quyền gắn với trách nhiệm giúp các chi cục hải quan khu vực chủ động hơn trong xử lý tình huống, giảm phụ thuộc vào xin ý kiến nhiều cấp, từ đó rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục cho doanh nghiệp.
Những thay đổi cốt lõi trong Thông tư số 121/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính có hiệu lực từ ngày 1/2/2026 (Ảnh Hải Quan Móng Cái)
Đối với hoạt động xuất nhập khẩu nói chung, những cải cách này giúp giảm chi phí logistics, hạn chế phát sinh chi phí ngoài kế hoạch, đặc biệt trong các trường hợp cần xử lý nhanh để bảo đảm tiến độ sản xuất – kinh doanh.
Tác động lan tỏa tới thương mại biên giới: từ “điểm nghẽn” sang “dòng chảy”
Nếu xét trên bình diện thương mại biên giới, tác động của Thông tư 121 thậm chí còn rõ nét hơn. Thương mại biên giới có những đặc thù riêng: giao dịch và tần suất phụ thuộc lớn vào thời gian và điều kiện của cửa khẩu. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong thủ tục hải quan đều có thể khiến hàng hóa ùn ứ, làm mất giá trị thương mại, nhất là với nông sản, thực phẩm tươi sống.
Việc số hóa hồ sơ, giảm yêu cầu xuất trình chứng từ giấy và cho phép xử lý thủ tục dựa trên dữ liệu điện tử giúp các giao dịch thương mại ở các cửa khẩu trở nên linh hoạt hơn, phù hợp hơn với nhịp độ thực tế. Thông tư 121, theo đó, góp phần chuyển thương mại biên giới từ trạng thái “giải quyết theo vụ việc” sang quản lý theo dòng chảy hàng hóa liên tục.
Đồng thời, dữ liệu tập trung từ hồ sơ số cho phép cơ quan hải quan theo dõi sát tình hình xuất nhập khẩu qua từng cửa khẩu, từng thời điểm, qua đó nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận thương mại, buôn lậu và lợi dụng chính sách – những vấn đề vốn phức tạp tại khu vực biên giới.
Thông tư 121 có thể xem là mắt xích quan trọng chuẩn bị cho giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ hơn của ngành Hải quan. Việc dự kiến sửa đổi Luật Hải quan, thay thế hệ thống VNACCS/VCIS và tích hợp toàn bộ thủ tục lên một nền tảng số thống nhất cho thấy mục tiêu không chỉ là cải cách từng khâu, mà là xây dựng một hệ sinh thái hải quan số hoàn chỉnh.
Ở góc độ chính sách, Thông tư 121 đóng vai trò giúp đánh giá mức độ sẵn sàng của cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trong việc thích ứng với mô hình quản lý mới – nơi dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm pháp lý gắn chặt với nhau.
Tuy vậy, cũng cần nhìn nhận rằng cải cách thể chế chỉ phát huy hiệu quả khi được thực thi đồng bộ. Việc quán triệt thống nhất nội dung Thông tư 121 tới từng Chi cục Hải quan, nâng cao năng lực sử dụng hệ thống công nghệ thông tin của công chức, cũng như hỗ trợ doanh nghiệp – đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ, thương nhân biên giới – thích ứng với quy trình số hóa là những yêu cầu không thể xem nhẹ.
Trong bối cảnh đó, phản hồi từ thực tiễn cần được coi là một phần của quá trình hoàn thiện chính sách, nhằm kịp thời điều chỉnh các quy định chưa phù hợp, bảo đảm hệ thống “hải quan số” vận hành thông suốt, hiệu quả.
Thông tư 121/2025/TT-BTC không chỉ là một văn bản sửa đổi thủ tục hành chính, mà là hướng đi của chính sách hải quan Việt Nam trong giai đoạn mới. Với những tác động tích cực tới hoạt động xuất nhập khẩu nói chung và thương mại biên giới nói riêng, Thông tư này được kỳ vọng sẽ góp phần giảm chi phí, tăng tốc độ thông quan, nâng cao hiệu quả quản lý và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, đồng thời đặt nền móng vững chắc cho mô hình hải quan số trong tương lai gần.
Minh Lý