Hoạt động nghiệp vụ tại Hải quan Nậm Cắn (khu vực XI)
Điểm đáng chú ý là các thủ tục lần này đều gắn trực tiếp với Nghị quyết số 66.7/2025/NQ-CP, văn bản đặt trọng tâm vào việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính trên nền tảng dữ liệu. Điều này cho thấy cải cách không còn dừng ở việc “cắt giảm giấy tờ”, mà tiến tới tái cấu trúc cách thức vận hành của bộ máy quản lý.
Tập trung vào các lĩnh vực có tác động lớn
Bốn thủ tục được sửa đổi, bổ sung không phải là những thủ tục nhỏ lẻ, mà tập trung vào các lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và chuỗi cung ứng.
Đầu tiên là thủ tục xác nhận danh mục hàng hóa nhập khẩu phục vụ sản xuất sản phẩm công nghệ thông tin trọng điểm (nhóm 98.34). Việc giao Bộ Khoa học và Công nghệ làm cơ quan giải quyết thay vì cơ quan hải quan cho thấy xu hướng “chuyên ngành hóa” trong quản lý.
Thứ hai là thủ tục áp dụng thuế suất 0% cho công nghiệp hỗ trợ ô tô, một chính sách ưu đãi lớn nhưng tiềm ẩn rủi ro bị lợi dụng, buộc cơ quan quản lý phải cân bằng giữa thông thoáng và kiểm soát.
Hai thủ tục còn lại liên quan đến miễn thuế và thông báo danh mục miễn thuế, vốn là khu vực nhạy cảm, dễ phát sinh gian lận nếu thiếu cơ chế đối chiếu dữ liệu hiệu quả.
Dọn đường cho cách tiếp cận mới
Việc bãi bỏ các nội dung trong các quyết định ban hành trước đó không chỉ nhằm tránh chồng chéo mà còn tạo “khoảng trống pháp lý sạch” để triển khai mô hình quản lý mới.
Thực tế, sự tồn tại song song của nhiều quy định cũ và mới là một trong những nguyên nhân làm tăng chi phí tuân thủ và phát sinh “kẽ hở” thực thi. Quyết định số 912 giúp hệ thống thủ tục trở nên rõ ràng và nhất quán hơn.
Cải cách lần này cho thấy một điểm cốt lõi: đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý, mà chuyển sang kiểm soát bằng dữ liệu.
Khi đó, năng lực kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa hải quan - thuế - cơ quan chuyên ngành trở thành yếu tố quyết định. Nếu hệ thống không đủ mạnh, nguy cơ thất thu ngân sách từ các chính sách miễn thuế, ưu đãi thuế là hiện hữu.
Quyết định số 912 tác động đến kinh doanh biên mậu nhanh hơn và khó “lách”
Dù không nhắm trực diện vào khu vực biên mậu, các thay đổi này lại tạo ra tác động đáng kể đến cách thức vận hành của hoạt động thương mại qua biên giới.
Trước hết, việc đơn giản hóa và số hóa thủ tục có thể giúp rút ngắn thời gian thông quan lại là yếu tố sống còn đối với hàng hóa biên mậu, đặc biệt là nông sản, thủy sản. Nếu được triển khai đồng bộ, tình trạng ùn tắc tại cửa khẩu do chậm xử lý hồ sơ có thể được cải thiện.
Tuy nhiên, mô hình kinh doanh biên mậu dựa nhiều vào kinh nghiệm, quan hệ và sự “linh hoạt” trong xử lý thủ tục sẽ dần bị thu hẹp. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và có thể truy vết, các giao dịch không minh bạch hoặc “đi đường vòng chính sách” sẽ khó tồn tại.
Đáng chú ý, hai nhóm thủ tục liên quan đến miễn thuế và thuế suất 0% vốn từng bị lợi dụng để khai sai mục đích, quay vòng chứng từ hoặc hợp thức hóa hàng hóa sẽ chịu tác động trực tiếp. Khi hệ thống dữ liệu liên thông, việc đối chiếu giữa khai báo và thực tế sử dụng sẽ chặt chẽ hơn, làm giảm dư địa cho gian lận.
Ở góc độ doanh nghiệp, chi phí tuân thủ có thể giảm về dài hạn, nhưng trong ngắn hạn sẽ phát sinh chi phí “chuẩn hóa” như đầu tư hệ thống dữ liệu, chuẩn hóa hồ sơ, quản lý định mức. Điều này tạo áp lực nhất định lên các doanh nghiệp nhỏ trong lĩnh vực biên mậu.
Hệ quả là thị trường có xu hướng phân hóa rõ hơn: nhóm doanh nghiệp chính quy, có năng lực quản trị sẽ tận dụng tốt chính sách và mở rộng hoạt động; trong khi nhóm phi chính quy hoặc bán chính quy sẽ dần bị thu hẹp không gian hoạt động.
Cải cách lần này đã đi vào “phần lõi”
Việc sửa đổi 4 thủ tục lần này không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà phản ánh sự dịch chuyển trong tư duy quản lý: từ kiểm soát thủ công sang kiểm soát bằng dữ liệu.
Với khu vực biên mậu, điều này đồng nghĩa với một quá trình “nâng chuẩn” từ hoạt động mang tính linh hoạt cao sang vận hành theo chuỗi và quy chuẩn rõ ràng hơn.
Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là nền tảng để nâng cấp thương mại biên giới theo hướng bền vững và minh bạch. Ngược lại, nếu hạ tầng dữ liệu và thực thi không theo kịp, nguy cơ phát sinh ách tắc mới thay vì tháo gỡ vướng mắc cũ là điều cần được tính đến.
Giang Thanh