Điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi không phải là cửa khẩu hay một khu vực tập kết hàng hóa, mà là một trung tâm mua sắm nằm ngay trên tuyến giao thông huyết mạch. Tại đây, những điều mắt thấy, tai nghe đã mở ra không ít câu hỏi về giá cả, nguồn gốc hàng hóa và hiệu quả kiểm soát hoạt động kinh doanh hàng nhập khẩu.
Loạn giá Từ nút giao Cam Lộ đi về hướng Đông Hà khoảng 1 km là Trung tâm mua sắm tổng hợp Tam Khôi. Đây cũng là điểm dừng chân đầu tiên của chúng tôi tại mảnh đất Quảng Trị. Mục đích là dừng nghỉ chân sau một quãng thời gian dài lái xe trên cao tốc. Nhưng chúng tôi không khỏi tò mò sự tấp nập trong trung tâm mua sắm. Tham quan trong trung tâm mua sắm tổng hợp Tam Khôi, chúng tôi mới thấy thật sự đây là một trung tâm mua sắm tổng hợp, từ đồ ăn vặt, bánh kẹo, trà sữa đến hàng gia dụng cao cấp đều xuất hiện trên những kệ hàng.
Bia được bày bán trong trung tâm Tam Khôi
Chỉ trong khoảng 30 phút, chúng tôi chứng kiến có hàng chục chiếc xe khách được các hãng xe đưa hành khách dừng lại mua sắm. Sự tấp nập của khách ra vào đồng nghĩa là việc thanh toán lúc nào cũng nườm nượp, người đứng xếp hàng đến lượt. Một khách hàng cho biết, ở đây rất nhiều sản phẩm là hàng nhập khẩu từ Thái Lan và Lào, những sản phẩm này dường như chưa từng xuất hiện trên quê hương họ, bởi vậy họ muốn mua một vài sản phẩm về làm quà kỷ niệm cho gia đình. Quả là điều ít ai không làm khi ghé nơi đây. Dừng chân trước kệ hàng gia dụng. Chúng tôi thực sự bắt mắt bởi những kệ hàng giày dép được quảng cáo là Made in ThaiLan. Thật tình cờ nhìn thấy một đôi giày giống với đôi giày mà tôi đang sử dụng được mua tháng trước tại chợ trung tâm Lao Bảo. Tay mở xem miếng tem vỡ dán giá niêm yết trên đôi giày gấp gần 4 lần so với giá tiền thực tế mà tôi đã mua. Tiếp đó là kệ hàng nồi cơm Made in ThaiLan vừa đẹp, vừa hiện đại. Nhưng khi nhìn vào bảng giá thì chúng tôi phải đứng sững người. Những chiếc nồi cơm mang nhẫn hiệu Toshiba được niêm yết với giá 5,2 triệu đồng. Gia đình tôi từng sử dụng chiếc nồi cơm Sharp giá trị đang bán tại Hà Nội từ 1,6 triệu đến 1,8 triệu đồng. Nhưng hôm nay thấy những chiếc nồi cơm đang trễm trệ trên kệ hàng của trung tâm mua sắm Tam Khôi có bảng giá niêm yết gấp gần 3 lần những chiếc nồi cơm được gia đình tôi cũng như nhiều người dân Việt Nam ưu tiên sử dụng.
Các mặt hàng điện tử
Chúng tôi vội quay lại chụp hình mẫu chiếc nồi cơm điện đang được niêm yết giá 5,2 triệu đồng để chuyển mẫu và hỏi mua của một số điểm bán hàng Thái Lan ở thị trấn trung tâm của tỉnh Hà Tĩnh và chợ trung tâm tại Lao Bảo, câu trả lời cho giá bán sản phẩm mà chúng tôi hỏi là 2,2 triệu đồng. Tương tự, chúng tôi cũng tham khảo giá một số sản phẩm khác như ấm siêu tốc cũng được xác định mức giá niêm yết và bán tại trung tâm mua sắm Tam Khôi cao hơn từ gấp 3 đến 4 lần so với giá mà chúng tôi nhận được từ những nơi bán khác. 1 thùng bia vàng của Lào đang được bán tại trung tâm mua sắm Tam Khôi với giá 720 nghìn đồng thì chúng tôi cũng đã từng mua ở một nơi khác có giá 320 nghìn đồng. Hay 1 thùng bia đen chúng tôi mua ở điểm bán khác có giá 340 nghìn đồng thì tại đây đang được bán với giá 920 nghìn. Điều đáng nói là khi chúng tôi yêu cầu phải được xuất hóa đơn khi mua hàng thì nhân viên ở đây đều từ chối. Mang thắc mắc về giá thành sản phẩm với nhân viên bán hàng tại trung tâm mua sắm Tam Khôi, một nam nhân viên cười tự nhiên và đáp trả, tiền nào của đấy thôi ạ.
Tôi hiểu đó chỉ là những câu cửa miệng của người bán hàng ở bất cứ đâu để thanh minh về những sản phẩm mang giá trên trời. Nhưng điều khiến chúng tôi không khỏi đặt câu hỏi giá thành sản phẩm tại đây tại sao lại có sự “hỗn loạn” như vậy, nguồn gốc của những sản phẩm mang thương hiệu nổi tiếng được nhập khẩu từ Lào và Thái Lan từ đâu mà có, và công tác kiểm soát hàng hóa của cơ quan chức năng tại địa phương được thực hiện ra sao? Cần kiểm soát hàng hóa biên mậu hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa của cư dân biên giới tại Việt Nam được quy định rất rõ tại Nghị định 14/2018/NĐ-CP và được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 122/2024/NĐ-CP. Mỗi cư dân biên giới 01 ngày được giao dịch tối đa 04 lần và tổng giá trị hàng giao dịch tối đa 2 triệu đồng/ngày. Theo tìm hiểu của chúng tôi, lợi dụng vào chính sách miễn thuế đối với hoạt động trao đổi hàng hóa của cư dân biên giới mà rất nhiều sản phẩm được đưa về Việt Nam không phải mục đích phục vụ nhu cầu thiết yếu của cư dân biên giới, mà biến thành món hàng buôn bán kiếm lời trên lãnh thổ Việt Nam. Chính sách này nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt, phát triển đời sống của cư dân khu vực biên giới.
Được biết, cơ quan chức năng nhiều địa phương từng phát hiện tình trạng lợi dụng chính sách cư dân biên giới để vận chuyển hàng hóa với số lượng lớn, sau đó đưa vào tiêu thụ trong nội địa. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, chính sách nhân văn này có nguy cơ bị biến tướng thành kênh đưa hàng hóa vào thị trường ngoài mục đích phục vụ cư dân biên giới.
Đây chính là một trong những thách thức lớn đối với lực lượng Hải quan, Bộ đội Biên phòng, Quản lý thị trường và các cơ quan chức năng trong kiểm soát hoạt động kinh tế biên mậu tại Quảng Trị cũng như nhiều địa phương có chung đường biên giới.
Từ câu chuyện tại một trung tâm mua sắm tổng hợp Tam Khôi, có thể thấy yêu cầu quản lý hàng hóa biên mậu không đơn thuần là phát hiện và xử lý hàng lậu. Điều quan trọng hơn là phải kiểm soát được nguồn gốc hàng hóa, chứng từ, hóa đơn, tuyến đường lưu thông và mục đích thực tế của hàng hóa sau khi qua biên giới.
Nếu hàng hóa được đưa vào Việt Nam thông qua chính sách dành cho cư dân biên giới nhưng sau đó được gom, vận chuyển và kinh doanh với quy mô lớn trong nội địa, thì cần có cơ chế nhận diện và kiểm soát để tránh việc chính sách bị biến tướng.
Một thị trường biên mậu minh bạch không chỉ cần những đường biên được kiểm soát chặt chẽ, mà còn cần một “hàng rào quản lý” xuyên suốt từ cửa khẩu đến nơi tiêu thụ cuối cùng.
Bởi phía sau mỗi sản phẩm được bày bán trên kệ hàng không chỉ là câu chuyện về giá. Đó còn là câu chuyện về nguồn gốc, thuế, hóa đơn, quyền lợi người tiêu dùng và trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi lưu thông hàng hóa.
Và đó cũng là câu chuyện mà nhóm phóng viên sẽ tiếp tục tìm hiểu trong những kỳ tiếp theo của “Quảng Trị ký sự”.
Nhóm PV