Khi cuộc chiến chống hàng giả đang tái định hình thương mại biên giới
Hoạt động siết chặt kiểm soát hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), gian lận xuất xứ đang trở thành một trong những trọng tâm lớn của lực lượng Hải quan, Công an, Quản lý thị trường và Bộ đội Biên phòng. Chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026, ngành Hải quan đã phát hiện, bắt giữ 35 vụ vi phạm SHTT với tổng trị giá hàng hóa hơn 12 tỷ đồng; nhiều vụ việc có dấu hiệu hình sự đang tiếp tục được điều tra.
Phó Chi cục Trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu Đặng Thanh Dũng
Những con số ấy phản ánh một thực tế: thương mại biên giới đang bước vào giai đoạn “sàng lọc” mạnh mẽ chưa từng có. Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu với các hiệp định thương mại thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA, yêu cầu về minh bạch nguồn gốc, tính hợp pháp của hàng hóa và bảo vệ thương hiệu ngày càng khắt khe.
Tuy nhiên, phía sau mục tiêu làm sạch thị trường là bài toán không đơn giản đối với cộng đồng doanh nghiệp biên mậu – khu vực vốn vận hành dựa nhiều vào tốc độ, tính linh hoạt và chi phí thấp. Khi kiểm soát được siết chặt, nhiều mô hình kinh doanh truyền thống bắt đầu bộc lộ giới hạn.
“Vùng xám” của hàng giả trong thương mại biên giới
Kinh doanh biên mậu từ lâu được xem là một không gian thương mại đặc thù, nơi tốc độ giao dịch, tính linh hoạt và khả năng thích ứng thị trường đóng vai trò quyết định. Hoạt động mua bán qua biên giới thường diễn ra với lưu lượng hàng hóa lớn, chuỗi cung ứng đa tầng, sự tham gia của nhiều doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh cá thể cùng mạng lưới trung gian phức tạp trải dài từ cửa khẩu, kho ngoại quan đến các đầu mối logistics.
Chính đặc điểm này đã vô tình tạo ra những “vùng xám” trong quản lý, nơi hàng giả, hàng nhái và các hành vi gian lận xuất xứ có điều kiện len lỏi vào dòng chảy thương mại.
Thực tế cho thấy không ít mặt hàng: giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng; gắn nhãn “Made in Vietnam” nhằm né thuế hoặc né các biện pháp phòng vệ thương mại; khai báo sai xuất xứ; lợi dụng hình thức tạm nhập tái xuất, quá cảnh để đưa hàng vào thị trường nội địa, tiêu thụ dưới dạng hàng xách tay hoặc thông qua các nền tảng thương mại điện tử, đang trở thành thách thức lớn đối với cơ quan chức năng trong công tác kiểm tra, giám sát.
Đáng chú ý, sự bùng nổ của thương mại điện tử xuyên biên giới đang khiến phương thức vận chuyển và phân phối hàng hóa thay đổi nhanh chóng. Nếu trước đây hàng vi phạm thường tập trung trong các lô container lớn tương đối dễ nhận diện, thì nay nhiều đối tượng chuyển sang chia nhỏ đơn hàng, thay đổi liên tục tuyến vận chuyển, sử dụng kho trung chuyển hoặc thuê dịch vụ logistics trung gian nhằm phân tán rủi ro và né tránh kiểm tra.
Theo nhiều chuyên gia logistics và quản trị chuỗi cung ứng, xu hướng “phi tập trung hóa” dòng hàng đang khiến ranh giới giữa hàng hợp pháp và hàng vi phạm ngày càng khó phân định hơn, đặc biệt tại các khu vực cửa khẩu có lưu lượng giao thương lớn và hoạt động trung chuyển sôi động. Điều này đặt ra áp lực không nhỏ cho lực lượng Hải quan và các cơ quan kiểm soát thị trường trong bối cảnh yêu cầu vừa bảo đảm thông quan nhanh, vừa siết chặt chống hàng giả và gian lận thương mại ngày càng cao
Hành lang pháp lý ngày càng chặt chẽ
Cuộc chiến chống hàng giả hiện không còn dừng ở các chiến dịch kiểm tra đơn lẻ mà đang được đặt trong khuôn khổ pháp lý đa tầng, gắn với cam kết hội nhập quốc tế.
Ngoài Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022, Việt Nam còn phải thực thi các tiêu chuẩn bảo hộ SHTT cao hơn theo các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA hay TRIPS.
Các hành vi bị xử lý ngày càng rộng: giả mạo nhãn hiệu; sao chép kiểu dáng công nghiệp; xâm phạm bản quyền; giả chỉ dẫn địa lý; sử dụng thương hiệu khi chưa được cấp phép; gian lận xuất xứ hàng hóa.
Không chỉ dừng ở xử phạt hành chính như: tịch thu, tiêu hủy, truy thu thuế, đình chỉ hoạt động. Nhiều vụ việc hiện đã bị xem xét xử lý hình sự nếu: giá trị hàng hóa lớn, có tổ chức, thu lợi bất chính cao, tái phạm nhiều lần, gây thiệt hại nghiêm trọng cho thị trường hoặc người tiêu dùng.
Đáng chú ý, việc phối hợp giữa Hải quan - Công an - Thuế - Quản lý thị trường hiện nay cũng đang chặt chẽ hơn trước, giúp nâng khả năng truy vết dòng hàng và dòng tiền.
Những tác động trực tiếp tới kinh doanh biên mậu
Thông quan chậm hơn
Đối với doanh nghiệp biên mậu, thời gian chính là chi phí. Nhưng khi hoạt động kiểm soát SHTT được tăng cường, nhiều lô hàng phải trải qua quy trình xác minh kỹ hơn:
kiểm tra nhãn hiệu, đối chiếu chứng từ, xác minh xuất xứ, làm việc với chủ thể quyền thương hiệu. Điều này đặc biệt nhạy cảm với: nông sản, thực phẩm, hàng đông lạnh, hàng tiêu dùng theo mùa vụ. Chỉ cần chậm vài ngày, doanh nghiệp có thể đối mặt với: phí lưu kho tăng mạnh, chi phí container, nguy cơ hư hỏng, mất hợp đồng giao hàng.
Tại nhiều cửa khẩu phía Bắc, doanh nghiệp logistics cho biết việc kiểm tra sâu các lô hàng có yếu tố thương hiệu đang khiến thời gian thông quan kéo dài hơn so với trước đây.
Chi phí tuân thủ ngày càng lớn
Nếu trước kia nhiều doanh nghiệp chỉ quan tâm “đưa hàng qua cửa khẩu”, thì nay bài toán đã khác.
Doanh nghiệp buộc phải chứng minh: nguồn gốc nguyên liệu, tính hợp pháp của nhãn hiệu, quyền sử dụng thương hiệu, chuỗi hóa đơn, hồ sơ kỹ thuật, xuất xứ thực sự của hàng hóa.
Đây là thách thức lớn với các cơ sở kinh doanh nhỏ vốn hoạt động theo mô hình: mua gom, giao dịch tiền mặt, thiếu hợp đồng bản quyền, ít lưu trữ chứng từ.
Trong bối cảnh đó, chi phí tuân thủ pháp lý đang trở thành “rào cản mới” của thương mại biên giới.
Rủi ro pháp lý cao hơn nhiều so với trước
Một thực tế dễ nhận thấy là các sản phẩm “na ná” thương hiệu nổi tiếng từng khá phổ biến tại khu vực biên giới nay đang bị kiểm soát mạnh tay hơn.
Khác với trước đây, hiện: dữ liệu điện tử giúp truy vết nhanh hơn; chủ thể quyền chủ động bảo vệ thương hiệu; hợp tác quốc tế về chống hàng giả hiệu quả hơn; cơ quan chức năng có cơ sở pháp lý mạnh hơn.
Vì vậy, doanh nghiệp vi phạm không chỉ đối diện nguy cơ: bị giữ hàng, phong tỏa lô hàng, xử phạt hành chính, mà còn có thể bị kiện dân sự, truy cứu trách nhiệm hình sự, bị đưa vào diện kiểm soát rủi ro cao.
“Tiểu ngạch” đang dần mất lợi thế
Một trong những tác động lớn nhất của xu hướng chống hàng giả là sự thay đổi mô hình thương mại biên giới. Cơ chế quản lý hiện nay đang chuyển mạnh sang: chính ngạch hóa, số hóa hồ sơ, truy xuất nguồn gốc, quản lý bằng dữ liệu điện tử.
Điều này khiến các mô hình như gom hàng nhỏ lẻ, vận chuyển linh hoạt qua cư dân biên giới, giao dịch thiếu hóa đơn, kinh doanh cảm tính, ngày càng khó tồn tại.
Nhiều chuyên gia đánh giá đây là quá trình gần như không thể đảo ngược, bởi áp lực hội nhập quốc tế đang buộc thương mại biên giới phải chuyên nghiệp hơn.
Siết chống hàng giả không đồng nghĩa “siết” thương mại
Ở góc nhìn dài hạn, nhiều ý kiến cho rằng việc tăng cường chống hàng giả thực chất là bước “thanh lọc” cần thiết để thương mại biên giới phát triển bền vững hơn và làm sạch môi trường cạnh tranh.
Hàng giả giá rẻ từng tạo ra sự cạnh tranh méo mó với: doanh nghiệp sản xuất chân chính, thương hiệu Việt, hàng đạt tiêu chuẩn chất lượng.
Khi hàng vi phạm bị loại bỏ, các doanh nghiệp đầu tư bài bản sẽ có nhiều cơ hội phát triển hơn, bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam.
Nếu Việt Nam bị xem là nơi trung chuyển hàng giả; điểm “rửa” xuất xứ; địa bàn gia công né thuế; thì nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại, siết nhập khẩu và mất uy tín quốc tế là rất lớn.
Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng gay gắt, chống gian lận xuất xứ không chỉ là câu chuyện chống buôn lậu mà còn liên quan trực tiếp tới năng lực xuất khẩu quốc gia.
Thúc đẩy chuyển đổi mô hình biên mậu, thương mại biên giới hiện không còn chỉ là “đánh hàng” hay “buôn chuyến” như trước. Xu hướng mới đang dịch chuyển sang các loại hình như logistics hiện đại, kho vận chuyên nghiệp, thương mại điện tử, truy xuất số, chuỗi cung ứng chuẩn hóa.
Quá trình chuyển đổi này có thể khiến nhiều doanh nghiệp nhỏ gặp khó trong ngắn hạn, nhưng lại mở ra cơ hội cho những đơn vị biết đầu tư vào minh bạch và quản trị.
Theo lãnh đạo Chi cục Điều tra chống buôn lậu, xử lý vi phạm SHTT hiện nay không hề đơn giản. Nhiều lô hàng quá cảnh không tiêu thụ tại Việt Nam, chỉ đi qua lãnh thổ Việt Nam, nhưng lại mang dấu hiệu giả mạo thương hiệu.
Trong các trường hợp này, cơ quan chức năng phải cân bằng giữa: quyền kiểm soát của quốc gia, cam kết thương mại quốc tế, nguyên tắc tự do lưu thông hàng hóa. Ngoài ra, việc phối hợp với chủ thể quyền đôi khi chưa kịp thời với những lý do như phản hồi chậm, thiếu hồ sơ giám định, kéo dài thời gian xử lý.
Trong khi đó, doanh nghiệp vi phạm ngày càng sử dụng nhiều thủ đoạn tinh vi, dẫn đến nguy cơ phát sinh như khiếu nại, tranh chấp dân sự, kiện tụng hành chính, yêu cầu bồi thường nếu giữ hàng sai.
Xu hướng sắp tới là kiểm soát bằng dữ liệu và truy dòng tiền
Giới chuyên môn nhận định, thời gian tới hoạt động chống hàng giả sẽ chuyển mạnh từ “bắt hàng tại cửa khẩu” sang phân tích dữ liệu rủi ro, kiểm soát dòng tiền, truy vết chuỗi cung ứng, xác định chủ mưu đứng sau.
AI, dữ liệu lớn và kết nối liên ngành có thể sẽ được sử dụng nhiều hơn trong: phân luồng hàng hóa, nhận diện doanh nghiệp rủi ro, phát hiện bất thường trong khai báo. Đồng thời, thương mại điện tử xuyên biên giới cũng sẽ là lĩnh vực bị siết kiểm tra mạnh hơn.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp biên mậu muốn tồn tại lâu dài sẽ buộc phải minh bạch nguồn gốc, chuẩn hóa hồ sơ, xây dựng thương hiệu thật, giảm phụ thuộc vào các “đường vòng” phi chính thức.
Cuộc chiến chống hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với môi trường kinh doanh biên mậu. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp có thể chịu áp lực lớn hơn về thủ tục, chi phí và thời gian thông quan. Nhưng về dài hạn, đây nhiều khả năng sẽ là quá trình “thanh lọc” cần thiết để thương mại biên giới chuyển từ mô hình tự phát sang chuyên nghiệp, minh bạch và hội nhập sâu hơn với chuỗi thương mại toàn cầu.
Giang Thanh